Eenzaamheid is niet alleen een groeiend maatschappelijk vraagstuk maar ook een economische uitdaging die ons allemaal raakt. Vanuit dat besef hebben Dovida en stichting Met je hart de handen ineengeslagen. Met één gezamenlijke overtuiging: eenzaamheid doorbreek je niet met een losse interventie, maar met een structurele aanpak waarbij het opbouwen van echte, wederkerige relaties de basis vormt. De tijd van mooie woorden of vrijblijvende ambitie is volgens partijen voorbij. Het opnieuw opbouwen van een samenleving waarin zelfredzaamheid en informele zorg steeds belangrijker worden, iets wat ook in de nieuwe coalitieplannen staat, betekent dat investeren in de basis essentieel is. De bestrijding van eenzaamheid is daarbij een kritische succesfactor.

Het belang van wederkerige relaties

Eenzaamheid ontstaat vaak wanneer mensen het gevoel hebben dat ze niet terug kunnen geven of ontvangen in contact met anderen. De invloed van eenzaamheid is groot. Zeker als het langdurig aanhoudt, leidt eenzaamheid tot gezondheidsrisico’s, minder meedoen in de samenleving en een gevoel dat welzijn of geluk tekortschiet.¹ Eenzaamheid groeit vaak wanneer dat evenwicht ontbreekt, wanneer iemand het gevoel heeft er niet meer écht toe te doen. De afwezigheid van wederkerige relaties is hierbij een essentieel onderdeel.

Die verbindingen zorgen niet alleen voor het gevoel dat je erbij hoort, maar ook dat je ertoe doet. In een tijd waarin individualisering toeneemt, is investeren in échte menselijke relaties belangrijker dan ooit. In de thuiszorg en bij vrijwilligersprojecten voor ouderen ontstaan wederkerige relaties wanneer hulp en ondersteuning samengaan met waardering, gesprekken of kleine bijdragen van de ouderen zelf, zo ervaren beiden verbinding en zingeving, en neemt eenzaamheid af.

Eenzaamheid: menselijk en economisch perspectief

Het menselijke leed achter eenzaamheid is immens, maar de economische gevolgen zijn minstens zo urgent. Mensen die langdurig eenzaam zijn, doen vaker een beroep op de zorg. Volgens onderzoekers van de Universiteit van Maastricht kost eenzaamheid de maatschappij 2 miljard euro per jaar.² Daarbij zijn alleen de zorgkosten meegenomen. De indirecte effecten zijn veel groter. Eenzame mensen hebben minder ruimte om voor anderen te zorgen, maken meer gebruik van andere collectieve voorzieningen en zijn minder productief. Eenzame mensen komen vaker bij de huisarts die al drukbezet is en weinig voor de doelgroep kan klaarspelen. Investeren in het voorkomen en doorbreken van eenzaamheid verdient zich dus dubbel en dwars terug. Elk initiatief dat inzet op verbinding, levert winst op voor mens én maatschappij en het laat zien dat investeren in eenzaamheidbestrijding op de langere termijn loont en bijdraagt aan een financieel gezondere maatschappij.

Overheidsbeleid en de praktijk in Nederland

Ook de nieuwe regering, overheid en zorgfinanciers zetten in op zorgzame wijken en het versterken van sociale netwerken. In de praktijk blijkt het in Nederland echter nog uitdagend om dit op grote schaal te realiseren, al zijn er lokaal wel enkele succesvolle initiatieven. De afbouw van de verzorgingsstaat, vaak gepaard met een verschuiving naar een 'participatiesamenleving' en een grotere nadruk op zelfredzaamheid, heeft in Nederland, door diverse oorzaken invloed op de toename van eenzaamheid. Het terugtrekken van de overheid uit bepaalde zorgtaken zorgt ervoor dat kwetsbare mensen vaker op zichzelf of op hun directe sociale omgeving zijn aangewezen. Anders dan in landen met een sterke familiecultuur, zoals Italië of Spanje, ontbreekt het hier vaak aan vanzelfsprekende sociale steun. De Nederlandse samenleving is goed georganiseerd, maar mist soms de warmte en samenhang van hechte gemeenschappen. Daarom zullen we opnieuw actief moeten werken aan de basis.

Economische voordelen van eenzaamheidsbestrijding, echte focus en integrale kijk op mensen

Hoewel er meer en meer aandacht komt voor eenzaamheid en er steeds meer gekeken wordt vanuit positieve gezondheid, is het hele systeem vaak nog gericht om te handelen vanuit een medisch perspectief. (Mensen zijn niet hun aandoening. Toch focussen we daar in de zorg doorgaans wel op. Alle aandacht gaat uit naar hun klachten en gezondheidsproblemen, en hoe we die kunnen oplossen. Positieve Gezondheid kiest een andere invalshoek. Het accent ligt niet op ziekte). Door in te zetten op het versterken van wederkerige betekenisvolle relaties, pakken we dus niet alleen een sociaal, maar ook een economisch probleem aan. Structurele samenwerkingen tussen traditionele zorgpartijen en vrijwilligersorganisaties is een beweging die je gelukkig steeds vaker ziet en die actief gaan bijdragen aan de bestrijding van eenzaamheid om niet de focus te hebben op beperkingen van mensen maar actief te werken aan zingeving in het leven door het opbouwen van betekenisvolle relaties.