Artikelen

Het Goede Doelen Platform strijdt voor het maatschappelijk loterijstelsel

2026-04-07T11:28:43Z

Je bent waarnemend voorzitter? Wat is daarvan de reden?

Ineke Sybesma: ‘We zitten in een zoektocht naar wat voor type voorzitter het beste past. Soms is een onafhankelijke voorzitter heel waardevol, maar op andere momenten is het juist belangrijk dat de voorzitter uit de praktijk komt en concreet kan maken wat het betekent als loterijopbrengsten onder druk komen te staan. Ik doe dit als vrijwilliger, naast mijn werk als directeur-bestuurder van Fonds Slachtofferhulp. Ook de andere bestuurders in onze regiegroep komen uit de praktijk van goede doelen, sport en cultuur.’

Waarom is die praktijk zo belangrijk?

Sybesma: ‘Als je kunt uitleggen wat het wegvallen van loterijgelden betekent voor echte maatschappelijke initiatieven, gaat het veel meer leven voor ambtenaren en politici. Ik kan zeggen dat wij zonder loterijgeld nooit het Centrum Seksueel Geweld met zestien locaties in Nederland konden mogelijk maken. Door onze praktijkervaring komt er realiteits-zin in de gesprekken.’

Jullie maken een scherp onderscheid tussen loterijen en online kansspelen. Waarom is dat zo’n belangrijk punt voor jullie?

Sybesma: ‘Omdat het echt fundamenteel verschillende producten zijn. Loterijen vallen onder laag-risicospelen: je koopt een lot, de tijd tussen inzet en uitkomst is groot en er is geen verslavingsrisico. Online gokken werkt totaal anders: instant beloning, veel prikkels en het is extreem verslavend. Als goede doelen willen wij niet betrokken worden bij deze hoog-risicospelen.’

Henriëtte Kievit: ‘Het ministerie van Justitie laat momenteel onderzoek doen naar risicoprofielen van kansspelen, zodat risicogestuurd beleid verder kan worden vormgegeven. Dat is belangrijk. Historisch gezien bestaan loterijen al sinds de achttiende eeuw; het is echt een ander type product.’

Sybesma: ‘Toch worden loterijen in beleid en politiek debat nog te vaak op één hoop gegooid met online gokken. Bijvoorbeeld als het gaat om een beperking op reclame voor kansspelen, die raken ook de reguliere loterijen. Dit roept de vraag op: zou het niet beter zijn om het loterijproduct in een andere wet te gieten dan online gokken?’

Jullie geven gevraagd en ongevraagd advies aan beleidsmakers. Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

Sybesma: ‘We spreken met meerdere ministeries en politici over wetgeving en Europese regels. We worden vaak gevraagd om mee te denken bij beleidsvoornemens, ook op lokaal niveau. Soms zien we ook wetgeving aankomen waarvan we denken: dit gaat onbedoeld grote negatieve gevolgen hebben voor loterijopbrengsten.’

Kievit: ‘Een concreet voorbeeld is de herziening van de Energiewet. Die was bedoeld om consumenten te beschermen tegen agressieve verkoop door energiebedrijven, maar zou ook loterijen op het gebied van telemarketing raken. Toen we dat signaleerden en aankaartten, bleek dat dit niet de bedoeling was en is dit op initiatief van de Tweede Kamer aangepast.’

Sybesma: ‘Dat komt vaker voor. Dan zeggen politici of beleidsmakers achteraf: ‘Dat hadden we niet zo bedoeld.’’

In jullie werk hebben jullie veel contact met politici. Wat zijn jullie boodschappen?

Sybesma: ‘We zien bijvoorbeeld dat sommige partijen voorstellen doen die raken aan de vrije besteedbaarheid van loterijgelden. Als de politiek gaat bepalen waaraan dat geld besteed moet worden, is dat een enorme aantasting van de positie en werking van goede doelen. Nederland is een samenleving waarin ongelooflijk veel mooie initiatieven ontstaan, juist dankzij goede doelen, sport en cultuur. Dat kan omdat zij beschikken over vrij besteedbare middelen uit de loterijen. Met dat geld kunnen organisaties dingen doen die de overheid niet kan of niet snel genoeg kan financieren: vernieuwen, experimenteren, inspelen op maatschappelijke nood. Dat geld is ongeoormerkt, en dat is een ongelooflijk groot goed. Daar moet je niet zomaar aan gaan morrelen. Dat is ook precies de boodschap van onze campagne ‘Wij houden Nederland draaiend’: pas op voordat je selectief gaat ingrijpen in een systeem dat bewezen werkt.’

Kievit: ‘Soms wordt gezegd: als loterijgeld wegvalt, dan kan de overheid dat wel compenseren met subsidies. Dat is irreëel en ook onwenselijk. Subsidies zijn geoormerkt, bieden veel minder flexibiliteit en zijn regelmatig onderwerp van bezuiniging. Bovendien kunnen sommige goede doelen geen subsidies accepteren vanwege onafhankelijkheid en neutraliteit.’

‘Met onze campagne ‘Wij houden Nederland draaiend’ laten we de maatschappelijke impact van goede doelen, cultuur en sport zien. Een enorme impact, tegen een relatief gering bedrag, door de inzet van al die vrijwilligers, donateurs en loterijgelden. Als dat zou wegvallen…’

Sybesma: ‘Of politici denken aan het verhogen van de kansspelbelasting. Ze denken dat ze daarmee veel geld gaan winnen voor de staatskas, maar het resultaat is juist dat er minder gespeeld wordt via het legale aanbod. Het heeft dus juist het omgekeerde effect. Plus dat de afdracht aan goede doelen onder druk komt te staan.’

‘In verkiezingsprogramma’s is kansspelbeleid doorgaans geen onderwerp dat bovenaan staat, dus daar moet je realistisch in zijn. Wij richten ons vooral op de momenten en plekken waar beleid echt wordt gemaakt en aangepast. Wat we wél doen, is nadrukkelijk aandacht vragen voor het risico dat er besluiten worden genomen zonder voldoende kennis van zaken. Dat kan immers grote gevolgen hebben.’

Bekijk de video op de campagnesite van 'Wij houden Nederland draaiend'

Soms is er kritiek dat niet altijd duidelijk is op basis van welke criteria het ene doel wel een bijdrage krijgt en het andere niet.

Sybesma: ‘We vragen voortdurend aandacht voor het belang van objectiviteit en transparantie. Wat wij vanuit het platform zien en horen, is dat de procedures bij de loterijen zorgvuldig zijn ingericht. Daarbij spelen onder andere de CBF-normen een belangrijke rol. We worden ook regelmatig meegenomen in hoe die procedures werken, en daaruit blijkt dat er echt sprake is van een objectief en zorgvuldig proces.’

‘Als je het totaalbeeld bekijkt, zie je dat de opbrengsten van zowel de grote als de kleinere loterijen uiteindelijk een enorm breed bereik hebben. Via directe bijdragen én via verdeelfondsen komt het geld in vrijwel heel Nederland terecht: bij grote landelijke organisaties, maar ook bij lokale initiatieven, sportverenigingen en culturele instellingen.'

'Als je al die stromen bij elkaar optelt, zie je dat het geld van loterijspelers de samenleving op heel veel plekken raakt. Wij bespreken nadrukkelijk geen individuele toekenningen. Onze taak is het bewaken van het collectieve belang: dat de totale opbrengst uit loterijen voor goede doelen, cultuur en sport behouden blijft.’

Doen jullie ook onderzoek naar de maatschappelijke impact van loterijbijdragen?

Sybesma: ‘Ja, als dat helpt in het debat, doen we onderzoek. Als je de maatschappelijke waarde financieel inzichtelijk maakt, kom je op enorme bedragen uit. Dat helpt om het belang van dit stelsel tastbaar te maken.’

Kievit: ‘Daarnaast doen we publieksonderzoek. Daaruit blijkt dat driekwart van de Nederlanders het belangrijk vindt dat loterijen geld inzamelen voor goede doelen, cultuur en sport.’

Wat zijn jullie belangrijkste aandachtspunten voor de komende jaren?

Sybesma: ‘De focus in beleid ligt nu sterk op online gokken en dat is begrijpelijk. Maar het risico is dat het maatschappelijke loterijstelsel daarin wordt meegesleept. Wij blijven aandacht vragen voor het onderscheid tussen loterijen en hoog-risicospelen, voor vrije besteedbaarheid en voor het maatschappelijke karakter van het stelsel. Dit systeem van maatschappelijke loterijen, dat zeshonderd miljoen voor de samenleving oplevert, werkt. Het ondersteunt een enorm netwerk van goede doelen, sportverenigingen en culturele organisaties. Daar moet je als samenleving zuinig op zijn.’

‘Niets is zo overtuigend als goede doelen die zélf het verhaal vertellen'

Volgens Jonne Arnoldussen, managing director bij Postcode Loterij en VriendenLoterij, is het Goede Doelen Platform cruciaal, juist omdat het verhaal over de impact die zij kunnen maken met hun bijdrage niet door de loterijen zelf wordt verteld, maar door de goede doelen. ‘Het is heel belangrijk als mensen van de goede doelen zélf laten horen hoe belangrijk de vrij besteedbare loterijfinanciering voor hen is,’ zegt hij. ‘Wij doen dit als loterij vanuit het geloof in een sterk en onafhankelijk maatschappelijk middenveld. Maar als zij dat zelf vertellen, is dat zoveel meer vertrouwenwekkend.’

Die geloofwaardigheid zit volgens Arnoldussen in het netwerk van de goede doelen zelf. ‘Niets is zo sterk als een doel dat met zijn eigen achterban kan uitleggen waarom deze financiering nodig is,’ zegt hij. ‘Al die goede doelen vertegenwoordigen enorme achterbannen. Dat maakt het signaal zo krachtig.’

De impact van de loterijen is zichtbaar in de cijfers. Volgens Arnoldussen hebben de zes loterijen binnen de Postcode Loterij Groep samen voor het eerst meer dan één miljard euro opgehaald voor goede doelen en cultuur. 160 miljoen daarvan is afkomstig van de VriendenLoterij.

En de groei zet door, ook internationaal. ‘We starten dit jaar in Canada. Nu komt nog iets meer dan de helft van de opbrengsten uit Nederland, maar hopelijk straks niet meer, omdat de internationale groei sneller gaat.’

Tegelijkertijd maakt Arnoldussen zich zorgen over het toenemende reclameverbod in gemeenten. ‘Je ziet dat meer steden worstelen met gokreclames, vooral door de opkomst van online casino’s,’ zegt hij. ‘Maar gemeenteraden maken vaak onvoldoende onderscheid tussen verslavende, winstgedreven casino’s en niet-verslavende, fondsenwervende loterijen die ook nog eens non-profit zijn.’ Dat gebrek aan onderscheid leidt volgens hem tot problematisch lokaal beleid. ‘In Groningen en Tilburg speelt dit nu concreet. Door reclame voor loterijen te beperken, dwing je organisaties steeds meer om via grote Amerikaanse platforms als Meta en Google te adverteren,’ zegt hij. ‘Dat vind ik zo krom: beleid dat bedoeld is om gokproblematiek aan te pakken, duwt partijen juist in de armen van de techbedrijven, die men zegt te willen bestrijden.'

Dit artikel stond eerder in Vakblad fondsenwerving, jaargang 28, nummer 1, dat in maart 2026 verscheen.

Labels: Campagne, Cultuur, Loterijen, Goede Doelen Loterijen, Goede Doelen Platform, Sport, Kansspelen, Lobby, Jonne Arnoldussen, Beleid, Maatschappelijk, Vf 28-1, Fonds Slachtofferhulp, Henriette Kievit, Ineke Sybesma, Wij houden Nederland draaiend

Roeland van der Hoorn over fondsenwerving: ‘Wees je bewust van wat je voor je organisatie teweegbrengt’

2026-02-10T11:33:13Z

Hoe ben je in de fondsenwervende sector terecht gekomen?

‘Ik wilde graag de culturele sector in, dat heb ik van huis uit meegekregen. Ik heb Algemene cultuurwetenschappen gestudeerd maar ik wist niet waar ik uit wilde komen. Toen kwam er een traineeship voorbij van Van Dooren Advies (VDA). Zij zagen dat er vraag naar fondsenwervers was in de culturele wereld en herkenden daarnaast een behoefte aan cultureel ondernemerschap. Het was een mogelijkheid om voor de bibliotheek Rijn en Venen te gaan werken. We zijn met afstand de grootste culturele instelling van de omgeving, als je kijkt naar de hoeveelheid mensen die we bereiken en de impact die we hebben. Daarbij kom ik zelf uit Leimuiden en ik wilde me graag inzetten voor mijn eigen omgeving. VDA zorgde destijds voor de theoretische handvatten en daarnaast ging ik hier aan het werk.’

Paspoort

Roeland van der Hoorn, geboren in 1995, woont in Leimuiden.

CV:

2020 – heden Bibliotheek Rijn en Venen: Coördinator fondsenwerving & Frontofficemedewerker

Voordat Roeland begon bij Bibliotheek Rijn en Venen, was hij student Cultuurwetenschappen aan de UvA (2013 – 2019, Bachelor en Master), en trainee bij Van Dooren Advies (2020- 2021).

Geeft zelf aan: Lokale organisaties en initiatieven die bijdragen aan de leefbaarheid van mijn eigen woonplaats.

Kijkt/leest: Het Bibliotheekblad, voor ontwikkelingen in de sector.

‘Ik keek er niet gek van op dat er fondsen werden geworven voor de bibliotheek. Subsidies zijn niet vanzelfsprekend, zeker op lokaal niveau niet. Een aantal van mijn medestudenten ging na de opleiding ook aan de slag als fondsenwerver in de culturele sector. Ik werk hier nu drie dagen in de week als fondsenwerver, de vierde dag werk ik ‘voor de schermen’. Dan komen kleine kinderen naar me toe om me te vragen of we een boek hebben over hagedissen, omdat hun spreekbeurt daarover gaat. Het is geen vereiste om je werk goed te kunnen doen, maar het is wel goed voor mijn werk. Het is mijn taak om te vertellen wat we doen en voor wie. Als ik op de vloer sta, kan ik mijn andere werk beter en geloofwaardiger doen.’

Wat doe je in je huidige functie?

‘Ik doe hele verschillende dingen. Een deel van de financiering voor onze kerntaken komt van de gemeente. Daar komt binnenkort ook een zorgplicht bij: dan wordt het wettelijk verplicht voor gemeenten om in bibliotheken te voorzien. Voor alles wat we daar bovenop willen doen, schrijf ik fondsen aan, zoals voor de uitwerking van vernieuwende programma’s en diensten waaronder taalonderwijs, of het textielkunstwerk wat boven in de vestiging hangt. Het is veel projectfinanciering, maar we hameren erop dat bijdragen structureler worden. Wij willen graag iets extra’s bieden. Als we dat niet kunnen doen, verliezen we een stukje van onze identiteit.’

‘Toen ik hier binnenkwam in 2020, werd er nog niet aan fondsenwerving gedaan. De directeur zei destijds: ‘We gaan een complete vernieuwing in, daar hoort ook fondsenwerving bij.’ Ik ben dat langzaam gaan opbouwen, maar dat was geen makkelijke taak. Ik loop nu al een paar jaar rond, maar we zij nog niet zo ver dat onze hele fondsenwervingsmix helemaal is afgedekt.’

‘Subsidies zijn niet vanzelfsprekend, zeker op lokaal niveau niet’

Hoe ziet jullie fondsenwervingsmix er op dit moment uit?

‘Het grootste gedeelte van onze gelden komt van de gemeente. Er zijn allerlei subsidies waar we voor in aanmerking komen. Vervolgens komt een deel uit fondsen, een beetje uit het lokale bedrijfsleven en een klein stukje uit leden. Vooralsnog is dat alleen uit contributie en wat ‘fooien’, nog niet uit actieve particuliere werving. Hoewel ik daar wel mogelijkheden zie, gebeurt dat nu nog niet.’

‘We zijn in 2020 begonnen met oogsten van het laaghangende fruit. Destijds was het: we hebben nu geld nodig voor dit project, dus gaan we dat bij dat fonds aanvragen. Nu loopt dat heel stabiel en is dat gedeelte goed gestructureerd. Ook de projectadministratie nam ik snel onder handen, want je wil alle informatie over je verschillende geldstromen en subsidies op een centrale plek bewaren. Dat zie je niet terug in concrete opbrengsten, maar ik zie dat als relatiebeheer.’

‘We krijgen steun van bedrijven die lokaal betrokken zijn en graag hun naam willen verbinden aan een betrouwbare naam als de bibliotheek’

Welke fondsen schrijf je zoal aan?

‘Dat is een brede groep landelijke fondsen, denk bijvoorbeeld aan het VSBfonds, het Letterenfonds en het Mondriaanfonds, maar ook Fonds Sluyterman van Loo. Ook lokaal hebben we financiering aangevraagd bij het Alphen Fonds en lokale fondsen in Boskoop en Rijnwoude. Ik merk bij hen vaak grotere betrokkenheid. Gemiddeld halen we per jaar een paar ton op uit fondsen.’

Hoe gaat het werven bij het bedrijfsleven in zijn werk?

‘Ook daar valt nog winst te behalen, want de bijdragen van bedrijven zijn nog niet structureel helaas. We krijgen steun van bedrijven die lokaal betrokken zijn en graag hun naam willen verbinden aan een betrouwbare naam als de bibliotheek. Soms is hun bijdrage zichtbaar, soms ook niet. Een lokale ondernemer verzorgt bijvoorbeeld onze ‘Zin in Zondag’-serie, waarbij er iedere zondag een culturele activiteit in ons gebouw wordt georganiseerd. Vooralsnog komen die mensen naar ons toe en werf ik niet actief bij bedrijven. Dat wil ik wel graag veranderen, juist ook om onze financieringsmix te diversifiëren.'

Waar liggen wat jou betreft nog kansen?

‘Ik geloof dat we met de bibliotheek ook aan nalatenschappenwerving zouden kunnen doen, in navolging van andere culturele instellingen. De bibliotheek is voor veel mensen iets aaibaars en een plek waar ze een warm gevoel bij hebben. Tegelijkertijd zou zo’n campagne lastig op te zetten zijn, omdat alle bibliotheken onafhankelijk zijn en ook ondergebracht zijn bij verschillende koepelorganisaties. Ik heb er wel eens over gepraat met de VOB (Vereniging Openbare Bibliotheken, red.), of we mensen niet kunnen wijzen op de mogelijkheid om na te laten aan de bibliotheek, bijvoorbeeld met een radiospotje. Ik hoop dat mensen die dat horen daarna hun lokale bieb bellen om de mogelijkheden te bespreken. Maar de koepelorganisaties zijn daar nog niet zo happig op, juist omdat iedere bibliotheek autonoom is en niet iedere lokale bibliotheek een nalatenschap goed kan verwerken.’

In hoeverre is de bibliotheeksector bezig met fondsenwerving?

‘Op dit moment zijn er maar tien á vijftien mensen in onze sector die fondsenwerving echt als kerntaak hebben, meer niet. Anderen doen het meer incidenteel, bijvoorbeeld voor een specifiek programma. De meeste van de vijftien wervers zijn in dienst van de grotere bibliotheken in Nederland. Met dat groepje proberen we elk kwartaal bij één van onze bibliotheken fysiek af te spreken. Dan delen we onze ervaringen en bespreken we interessante regelingen, opleidingen en nieuwe ideeën zoals het werven van nalatenschappen. Het is heel prettig om op die manier met collega’s te kunnen sparren.’

‘We zijn geen concurrenten van elkaar, maar we doen wel hetzelfde werk. Dat geeft een interessante dynamiek waarbij we vooral van elkaar proberen te leren. De samenstelling van de groep is ook heel verschillend: er zitten hele ervaren fondsenwervers tussen maar ook mensen die net komen kijken en fondsenwerving in hun portefeuille krijgen. Dat contact is erg waardevol.’

Wat is de voornaamste uitdaging die jij in jouw werk tegenkomt?

‘Dat potentiële gevers, fondsen, particulieren of bedrijven de bibliotheek zien als iets vanzelfsprekends, niet als een instituut waaraan gegeven moet worden. Als je tijd hebt om het uit te leggen, verdwijnt die reactie wel vrij snel. Maar op het eerste gezicht is er altijd wat terughoudendheid.’

Op welke dag in je fondsenwervende carrière kijk je nog wel eens terug?

‘Ik heb een grote aanvraag gedaan, een paar jaar terug, bij het Fonds Cultuurparticipatie voor het MeeMaakPodium: een project waarbij het initiatief voor projecten en activiteiten veel meer bij de bezoekers ligt. Zij krijgen letterlijk en figuurlijk het podium en wij hebben daarin een meer faciliterende rol. Het is een project wat meerdere jaren loopt en er is een groot bedrag bij gemoeid. Dat heeft onze werkwijze veranderd én verbetert de betrokkenheid van bezoekers bij de bibliotheek.’

‘Verder haal ik altijd veel voldoening uit de kleine blijken van waardering. Als ik hier op zaterdag boeken aan het opruimen ben en mensen hoor zeggen: ‘Wat een mooi kunstwerk is dat,’ kan ik daar heel blij van worden.’

Wat was het grootste dilemma waar je in je carrière mee bent geconfronteerd?

‘Een van de dilemma’s was de vraag of we een vriendenkring moesten oprichten. Op het eerste gezicht lijkt dat logisch, maar voor een bibliotheek werkt dat wezenlijk anders dan bij een museum of theater. Onze kernwaarden zijn toegankelijkheid en gelijkheid en een vriendenkring schept toch onderscheid tussen ‘vrienden’ en ‘gewone bezoekers’. Terwijl de bibliotheek juist de open huiskamer van de samenleving is, waar niemand privileges heeft. Zo hebben we uiteindelijk de keuze gemaakt om, in ieder geval voorlopig, geen vriendenkring te starten.’

Waar ben je als fondsenwerver het meest trots op?

‘Dat mijn rol als fondsenwerver hier binnen Rijn en Venen vanzelfsprekend is geworden en dat ik echt een plek heb in de organisatie. Ik heb mijn waarde, de waarde van de fondsenwerver, bewezen binnen de bibliotheek. Bij andere bibliotheekorganisaties is dat nog niet vanzelfsprekend.’

‘Stel, ik ga solliciteren en ik ga hier weg, dan heb ik zeker het gevoel dat er een nieuwe vacature voor fondsenwerver komt.’

'Zonder fondsenwerving, verliezen we een stukje van onze identiteit'

Wat is de belangrijkste les die je hebt geleerd?

‘Leer je organisatie goed kennen. En, dat klinkt misschien stom, maar ga met je voeten in de klei staan. In mijn geval dus: boeken opruimen, kinderen helpen met hun spreekbeurt en digibeten verder brengen. Zet jezelf in een positie waardoor je bewust wordt van wat je betekent en teweegbrengt voor je organisatie.’

Hoe zie jij je toekomst als fondsenwerver?

‘Ik zit hier heel goed op mijn plek dus ik zie mij in de toekomst echt nog wel blijven. Ik hoop dat ik de financieringsmix nog meer kan diversifiëren, want ik weet zeker dat er nog veel meer kansen zijn. Ik ben hier nog lang niet klaar!’

Dit artikel stond eerder in Vakblad fondsenwerving, jaargang 27, nummer 4, dat in december 2025 verscheen.

Labels: Boeken, Cultuur, Interview, Over fondsenwerving, Fondsenwerving, Bibliotheek, Vf 27-4, Bibliotheek Rijn en Venen, Roeland van der Hoorn

Dansen in plaats van een pil: hoe kunst bijdraagt aan de gezondheid en het welzijn van mensen

2025-05-26T09:38:09Z

Het online artikel is een uitgebreide versie van het artikel dat in het fysieke blad werd gepubliceeerd.

De wetenschap: hoogleraar Kunst en Zorg Tineke Abma (Erasmus Universiteit en Leyden Academy)

‘Het is heel belangrijk dat we gezondheid niet alleen maar definiëren in termen van afwezigheid van ziekte. Gezondheid omvat het fysieke en psychosociale welzijn van mensen en de veerkracht van mensen om met tegenslagen in het leven om te gaan. Zo moet je ook naar kunstprogramma’s kijken: wat doet het voor de algemene gezondheid op lichamelijk, cognitief, sociaal en psychisch vlak. Ik zie hoeveel kunst mensen brengt: eenzaamheid onderbreken, sociale contacten opdoen, ontspanning en stressreductie, meer regie en zelfvertrouwen, de leergierigheid stimuleren en de fysieke gezondheid verbeteren. Ook vertraagt het de cognitieve achteruitgang bij mensen met o.a. dementie. Het is bij uitstek preventief en gezondheidsbevorderend. Mensen gaan bijvoorbeeld minder snel naar de huisarts doordat ze beter in hun vel zitten en gebruiken minder medicijnen door mee te doen aan kunst- en cultuuractiviteiten.’

‘Mijn missie is dat kunst en cultuur integraal onderdeel worden van de gezondheidszorg. Dat je bij wijze van spreken in een ziekenhuis, verpleeghuis of thuis een kunstenaar aan bed kunt krijgen. Dat vraagt wel dat zorgmedewerkers hierin worden meegenomen.’

‘Onlangs was ik in Rotterdam bij burgemeester en wethouders en de eerste vraag was: ‘Is dit ook voor de gewone Rotterdammer?’ Ja, dit is niet elitair, zei ik. Dit soort kunstprogramma's zijn júist voor iedereen toegankelijk, jong of oud, gezond en ziek. Je hoeft geen kennis van kunst te hebben om de heilzaamheid te ervaren.’

‘Dans voor mensen met Parkinson is één van de meest overtuigende voorbeelden. Zij kunnen door de ziekte nauwelijks lopen en vaak gaat ook het spreken moeilijker. Het is fascinerend om te zien hoe mensen door muziek en dans weer soepel bewegen en spreken. Neem Marc Vlemmix. Hij kreeg op relatief jonge leeftijd Parkinson en ondervindt dagelijks hoe beperkend de ziekte kan zijn. Het ergste is dat hij zich gereduceerd voelt tot patiënt. In het dansen komt hij los van zijn beperkingen. Dans bevrijdt hem uit het harnas van de patiëntrol. Plots kan zijn lichaam meer, worden grenzen verlegd, is de ziekte niet langer een vijand en kan hij zichzelf en anderen weer omarmen door samen te dansen. Wat hij ervaart hebben we in onze onderzoeken onder ReDiscoverMe en Marc Vlemmix Dance bij velen gezien. Neurologisch gezien weten we nog relatief weinig over hoe dat werkt, maar het heeft te maken met het vrijkomen van gelukshormonen en nieuwe verbindingen in de hersenen.'

‘Kunst en cultuur moet integraal onderdeel van de zorg worden’ - Tineke Abma (Leyden Academy)

‘Ik ontdekte een paar jaar geleden dat een collega-hoogleraar Oncologische Chirurgie in Groningen conservatoriummuzikanten aan het bed uitnodigde. Ze deed dat omdat de oudere patiënten er vaak slecht aan toe waren na een operatie. Iedereen verklaarde haar voor gek, maar de resultaten waren spectaculair: mensen hadden minder pijn, waren minder angstig, ervoeren minder stress en konden eerder uit het ziekenhuis worden ontslagen. We realiseerden ons dat velen in hun eentje bezig zijn. We hebben toen het initiatief genomen voor een ‘Arts and Health’-beweging om mensen met elkaar te verbinden.’

‘We besloten ook om een whitepaper te schrijven met een overzicht van alle praktijkvoorbeelden in Nederland, het wetenschappelijke bewijs en een nationale agenda om mijn inmiddels breed gedeelde missie te realiseren. We hebben dat whitepaper aangeboden aan de hoogste ambtenaren op de Ministeries van OCW en VWS en de agenda uitgewerkt in een concreet plan voor implementatie.'

‘Uit ons onderzoek blijkt dat het zorgpersoneel en mantelzorgers ook veel baat hebben bij de inzet van kunst in de zorg. Het inspireert om de mens achter de patiënt weer te zien, om te zien wat mensen wel kunnen in plaats van te kijken naar de pathologie. Ik herinner me een verzorgende die zelf ging zingen met patiënten. En een mantelzorger die zei: ‘Nu realiseer ik me weer wat een leuke man ik eigenlijk heb.’’

‘Eén van onze speerpunten is om kunst te integreren in het onderwijs van verpleegkundigen en dokters en omgekeerd kunststudenten al tijdens de opleiding kennis te laten maken met zorg en welzijn. Ook zet ik in op financiers, zoals gemeenten en zorgverzekeraars. Nu vergoedt alleen Zorgverzekeraar De Friesland dans voor mensen met Parkinson. Dat moet gewoonte worden: niet de uitzondering, maar de regel. Dansen of participeren in andere kunsten in plaats van een pil slikken. Ik sprak onlangs Marokkaanse vrouwen die altijd pijn hadden maar dat vergaten door te dansen. Bijzonder toch!’

‘Ook komt uit ons onderzoek onder ouderen naar voren dat het creatief bezig zijn en actief participeren in een kunstactiviteit stimulerend werkt. Zelfs mensen die in eerste instantie zeggen ‘Dat is niks voor mij,’ blijken een enorm creatief potentieel te hebben. Ze hebben veel meer fantasie dan ze denken en ervaren ontzettend veel plezier met elkaar als ze samen of alleen iets creëren en maken. Het gaat daarbij niet zozeer om het eindproduct, maar vooral om het creatieve maakproces. Tegelijkertijd zagen we in een studie naar beeldende kunst in het ziekenhuis dat het kijken naar een mooi kunstwerk of bezoeken van een expositie mensen in een staat van flow kan brengen doordat je ergens geconcentreerd naar kijkt en even alle zorgen vergeet. Als je kijkt naar kunst, kun je soms je eigen gevoelens herkennen in een schilderij. Dat kan heel krachtig zijn: je ervaart dat je niet alleen bent in dat gevoel, dat anderen iets vergelijkbaars doormaken. Heel mooi is ook hoe geneeskundestudenten ook hun waarnemingsvaardigheden vergroten door te kijken naar kunst.'

‘We hebben kwantitatief onderzoek gedaan door voor- en achteraf het effect van luisteren naar muziek bij oudere mensen die een operatie ondergaan, te meten: de hartslag, de bloeddruk, de pijn: het klinische deel. Maar ook: hoe lang bezetten de patiënten een bed? Hoe gaat het met de slaap, de medicatie? En dan zie je echt fantastische resultaten: minder pijn, angst en stress. Je kunt ook kijken naar kosteneffectiviteit: als mensen eerder uit het ziekenhuis worden ontslagen, maken ze minder gebruik van zorg. Dat is een besparing. Maar als je meer in de diepte wilt snappen wat kunst betekent voor patiënten, heb je kwalitatief onderzoek nodig zoals observaties en interviews/verhalen. Die verhalen zijn heel krachtig en laten zien wat de context is van het kunstproject en de betekenis voor de deelnemers.’

Meer weten? Lees het artikel 'Kunst verdient prominente plaats in de gezondheidszorg' van Leyden Academy, of ga naar de website van Arts in Health.

Onderzoek WHO

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) analyseerde negenhonderd onderzoeken en concludeerde in 2019 dat actief of passief beleven van kunst de gezondheid en het algehele welbevinden bevordert. De WHO roept beleidsmakers op om meer te investeren in culturele interventies in de gezondheidszorg.

In het rapport onderscheidt de WHO vijf categorieën binnen de kunsten: podiumkunsten (muziek, dans, zang, theater, film), beeldende kunst en vormgeving (beeldhouwen, schilderen, fotografie), literatuur (schrijven, lezen), cultuur (het bezoeken van musea, concerten en theater) en online kunstvormen (animatie, digitale kunst etc.).

Deelname of beleving van kunsten kunnen gezondheidsproblemen voorkomen, ontwikkeling ondersteunen, leefstijl verbeteren en daarnaast ook een positief effect hebben op het omgaan met ziekte en de behandeling van een ziekte.

Bron: LCKA, onderzoek WHO komt uit 2019.

De kunsten: Letizia Rompelberg, artistiek leider Theatergroep Zout speelt

‘Onze theatergroep maakt theater over maatschappelijke onderwerpen. De mensen op het toneel zijn ervaringsdeskundigen en het stuk wordt gebaseerd op hun persoonlijke verhalen. Zo maakten we onlangs de voorstelling ‘Lust, liefde, leeftijd’ die door ouderen werd gespeeld. Het geeft mensen een positieve boost dat de hele groep jouw verhaal herkent. Verder bestaat het omringende team uit professionele muzikanten, vormgevers, spelcoaches, etc. Door de artistieke en professionele context, zorgen de voorstellingen voor een intieme en universele ervaring.’

‘In Breda werken wij samen met cultureel centrum Nieuwe Veste, die actief op zoek gaat naar de beoogde doelgroep. Zo krijgen we heel snel veel aanmeldingen, ook via o.a. Senioren Brabant en Zeeland en ouderenverenigingen'.

‘Ik zorg vanaf het begin voor veiligheid en geschikte werkvormen. Zo starten we in een kring en delen ervaringen over de dag zelf of over een levenservaring. Ik creëer speelruimte waarin mensen kunnen uitproberen. Er zijn mensen die acteren in het begin een beetje spannend vinden, maar er zijn ook altijd mensen die vanaf minuut één meedoen. Deelnemers die aan onze projecten meedoen, krijgen een enorme impuls. We werken aan je houding, stem, uitingsvormen en andere talenten om een verhaal over te brengen.’

‘Deelnemers die aan onze projecten meedoen, krijgen een enorme impuls’ - Letizia Rompelberg (Zout speelt)

‘Kunst zorgt voor reflectie op jezelf. Het gaat heel vaak om persoonlijke ontwikkeling. Gaan staan voor wie je bent; zelfbewust en vol zelfvertrouwen worden. Het is bovendien een activiteit in groepsverband, dus je doet veel nieuwe informele contacten op. Arie (93 jaar) en Hella (77 jaar) spelen in ‘Lust, liefde, leeftijd’. Die bellen elkaar altijd nog even als ze thuiskomen. Bovendien, samen werk je naar een creatief product toe: een voorstelling. Je voelt: er wordt op je gerekend! Voor de spelers is het enorm krachtig om zich gezien te voelen als ze op het toneel staan.’

‘Vijf jaar geleden moest ik lullen als brugman om uit te leggen dat ik kunst maakte die ook een sociale impact heeft. Aan de kunstkant werd gezegd: dat is niet artistiek genoeg. En aan de sociale zorgkant klonk: je wilt een voorstelling maken met ons zorggeld? Door bepaalde fondsen wordt geëist dat iedereen die op het toneel staat professioneel performer moet zijn. Dat vind ik echt ouderwets. Dan scoren we op alle punten, maar vanwege de ervaringsdeskundigen die op het toneel staan, gaat er een streep door de aanvraag. Fonds Sluyterman van Loo, Fonds Cultuurparticipatie, Stichting DOEN en VSBfonds zijn gelukkig fijne partners. En we krijgen nu ook subsidie van de gemeente en de provincie die ook onze artistieke visie waarderen.’

De financier: Lonneke Regter, directeur Sluyterman van Loo

‘Wij stimuleren het levensplezier van ouderen door kunst en verbinding. In 2012 zagen wij dat weinig partijen zich bezighielden om ouderen te laten deelnemen aan kunst en cultuur. Na onderzoek en veel gesprekken zijn we het programma ‘Lang Leve Kunst’ gestart, aanvankelijk samen met RCOAK. Het gaat ons voornamelijk om actief meedoen aan kunst en cultuur. Denk aan het organiseren van creatieve groepsactiviteiten zoals schilderen, fotograferen, samen theater spelen of muziek maken.’

‘Het heeft veel effect als je meedoet aan kunst en cultuur, onder leiding van een professionele kunstenaar. Dan word je artistiek uitgedaagd als deelnemer en de activiteit heeft bovendien kwaliteit. Een professionele kunstenaar geeft andere opdrachten dan mensen die dat op vrijwillige basis doen. Samen een theaterstuk maken doet veel.'

'De uitdaging zit hem erin dat je iets nieuws leert of een drempel overgaat, om wél te gaan dansen bijvoorbeeld. Wat we ook zien - we hebben er net onderzoek naar laten doen - is dat cultuurdeelname economische en sociale opbrengst heeft voor de maatschappij. Het heeft niet alleen positief effect op de gezondheid maar ook effect op zingeving en het welbevinden van ouderen. De kwaliteit van leven gaat omhoog.'

'We zagen dat weinig partijen zich bezighielden om ouderen te laten deelnemen aan kunst en cultuur' - Lonneke Regter (Sluyterman van Loo)

'Er zijn zorgorganisaties waar alleen een aanbod is van bingo en televisiekijken, terwijl je mensen ook met bijvoorbeeld zingen kunt activeren. Het vergt nog steeds overredingskracht om zorg- en welzijnsorganisaties hiervan te overtuigen.’

‘We horen ook van onze initiatiefnemers terug dat kunst diepgaand contact met anderen oplevert. Dat mensen die nauwelijks het huis meer uitkwamen, dat wel doen als ze aan een theatervoorstelling werken. De eenzaamheid wordt verzacht. Deze effecten zijn echter lastig te meten. Met Leyden Academy en ZonMw trekken we samen op om daar onderzoek naar te doen.’

‘Ons budget voor dit jaar is 2,3 miljoen euro. We hebben een doorlopend loket: voor een paar duizend euro kunnen mensen snel van start. Ook kan je een format van een andere organisatie gebruiken, zoals ‘Samenlezen met ouderen’ en met dat kleine startbedrag beginnen. We beloven binnen zes weken antwoord te geven op een aanvraag en financieren vaak de start van een activiteit, waaronder de personeelskosten. Uiteindelijk willen we natuurlijk wel dat die organisaties zelf gaan nadenken hoe ze bijvoorbeeld het koor in het bestaande aanbod kunnen integreren.’

’Toen we het programma ‘Lang Leve Kunst’ verder gingen ontwikkelen in 2022, merkten we dat er niet alleen behoefte is aan financiering, maar ook aan kennisdeling. En ook aan het professionaliseren, opschalen en uitbreiden van initiatieven. En daar zijn we ons heel erg op gaan richten. Sommige initiatieven hebben de potentie om verder uit te breiden op andere plekken in Nederland. Die benaderen we actief en vragen om hun kennis te delen. Zo maken ruim dertig organisaties gebruik van het format ‘Kunst door de Brievenbus’ van Cultuurbedrijf Amphion. Hierbij voeren deelnemers kunstzinnige opdrachten uit. Deze andere organisaties gebruiken het format en kunnen ook advies krijgen van Amphion.’

‘De laatste jaren zijn er andere co-financiers die meebetalen aan onze programma's. We horen vaak terug dat het initiatiefnemers helpt als ze al een toekenning van ons hebben, waardoor gemeenten of bedrijven zeggen: ‘Wij betalen dan ook wel mee, want de basis is al gelegd.’'

De ervaringsdeskundige en initiatiefnemer: Marc Vlemmix

'Ik was directeur van danshuis Station Zuid en kreeg op 37-jarige leeftijd de diagnose Parkinson. Parkinson is een ongrijpbare ziekte. De signalen van je hersenen naar je lichaam komen niet meer goed door, onder andere door een tekort aan de neurotransmitter dopamine. Alles werkt in principe nog, maar het lichaam krijgt niet langer automatisch door wat het moet doen. Bij mij uit zich dat in bradykinesie (trager worden van bewegingen) en rigiditeit (spierstijfheid). Parkinson is stapje voor stapje afscheid nemen van wat niet meer (goed) gaat. Alles wordt zwaar. Bewegingen voelen alsof je je door stroop moet verplaatsen. Je voeten lijken plotseling aan de vloer vast te zitten en zijn met geen mogelijkheid meer in beweging te krijgen. Soms is het indrukken van een toets op je toetsenbord al een enorme opgave.'

'Bij iedereen manifesteert Parkinson zich anders. Het is net een grabbelton: elke keer haal je er iets anders uit, dat bovenop je bestaande klachten komt. Ben je net gewend aan je loopproblemen, dan gaat je spraak ineens achteruit. Je articuleert niet meer goed, spreekt binnensmonds. Daarna volgen misschien cognitieve problemen, darm- en blaasproblemen. En als je denkt dat je alles gehad hebt, komt er plots een ongecontroleerde over beweeglijkheid bij. Parkinson is stapje voor stapje afscheid nemen van wat niet meer (goed) gaat.'

‘De dans is mijn redding geworden. Het heeft me letterlijk weer in beweging gebracht. Door te dansen heb ik ervaren dat ik niet voor honderd procent ben overgeleverd aan Parkinson. Dat ik zelf de regie kan houden. Misschien niet over wat zich aandient, maar wel over hoe ik ermee omga. Voor mij is danskunst een levenskunst geworden. Daardoor kan ik weer léven in plaats van overleven. Het perspectief verschuift van patiënt naar danser. In die rol vind ik niet alleen de broodnodige fysieke beweging, maar ook manieren om opnieuw contact te maken met mijn voortdurend veranderende lichaam. Ik kan me erin uitdrukken en ik verbind me met de ander.’

'Dan blijkt dat het daadwerkelijk mogelijk is om zelfs een lichaam als het mijne, waarin al vijftien jaar Parkinson woont, zó te trainen, dat het zich op onverwachte en positieve wijze verruimt in bewegingsvrijheid. Zelfs wanneer je lijf door de ziekte achteruitgaat.'

‘Door dans kan ik weer léven in plaats van overleven’ - Marc Vlemmix

'Ik heb de begeleiding van deelnemers geleerd door te doen: van vallen, opstaan en daaruit lering trekken. De basis leerde ik bij Dance for PD in New York, de grondleggers van dans voor mensen met Parkinson. In die periode heb ik ook verschillende makers uitgenodigd om met mij samen te werken, zodat we samen konden ontdekken wat werkt en wat niet. Juist als ervaringsdeskundige kan ik de vertaalslag maken naar mijn dansers. Het is geen hogere wiskunde. Het draait vooral om goed kijken naar wie je voor je hebt en wat diegene nodig heeft. Het begint altijd met nieuwsgierigheid, de bereidheid om naar jezelf te kijken, de confrontatie aan te gaan en een manier te vinden om dat tot uitdrukking te brengen.'

Te vaak vallen we nog tussen wal en schip als het om fondsenwerving gaat. Al vijftien jaar hoor ik bij het ene loket: 'U bent te veel kunst,' en bij het andere: 'U bent te veel welzijn.' Zolang we ‘het snijvlak’ niet erkennen als een op zichzelf staande realiteit, maar blijven redeneren of iets meer naar kunst of meer naar welzijn neigt, blijven we de uitzondering op de regel. Blijven we in hokjes denken in plaats van muren slechten.'

'Gelukkig is er de afgelopen jaren veel veranderd. Overheden en verstrekkers van cultuursubsidies bewegen steeds vaker mee met een veranderende maatschappij. Diversiteit en inclusie zijn steeds vaker benoemd als speerpunten van beleid. Er zijn inmiddels regelingen die expliciet gericht zijn op het insluiten van groepen die anders buiten de boot zouden vallen. Het zou prachtig zijn als ook vanuit de gezondheidszorg financieringsmogelijkheden beschikbaar komen. De kostenbesparing door de preventieve werking van dans is, naar mijn idee, aanzienlijk: minder valincidenten, minder fysiotherapie, minder somberheid en depressie. Ik zou het wel weten als ik zorgverzekeraar was.'

'Elk mens, ziek of niet ziek, moet moeite doen om zich goed, lekker en gelukkig te voelen. Voor mensen met een chronische bewegingsbeperking, zoals Parkinson, reuma of MS, is die fysieke inspanning vaak gericht op het ‘managen’ van de beperkingen. Maar hoe minder aandacht ik geef aan wat niet meer lukt, hoe meer ruimte ik ervaar om me te richten op wat wél mogelijk is. Zo kan ik me met volle overgave storten op de ontwikkeling van mijn danskwaliteiten. Dat vraagt discipline, inspanning en concentratie, maar het vertrekt vanuit passie en plezier. En juist daardoor voelt het niet als een noodzaak, maar als een verrijking. Met die focus kan ik mezelf doelgericht ontwikkelen en elke dag benaderen als een voorstelling waarin ik mag schitteren, gezien mag worden en waardering mag ontvangen. Naast de fysieke winst, op het gebied van balans, coördinatie, flexibiliteit en kracht, is dans ook goed voor de cognitie. Het vergroot het zelfvertrouwen, mensen durven meer en worden zelfstandiger en zelfredzamer.'

'Wij, de deelnemers en kunstenaars van Marc Vlemmix Dance, willen bijdragen aan een cultureel veld dat insluit in plaats van uitsluit, met waardering voor de rijkdom die voortkomt uit diversiteit. Toegankelijk voor een veelheid van verschillende verhalen gericht op een breed publiek. Met de ambitie bij te dragen aan een programma-aanbod waarmee zoveel mogelijk mensen aan cultuur kunnen deelnemen, als beoefenaar van kunstzinnige activiteiten en als publiek en daar vaardigheden en talenten kan ontwikkelen. Centraal staan daarbij de verhalen die mensen gebruiken om betekenis te geven aan hun maatschappij en hun plek daarin. Verhalen die het recht onderschrijven om verschillend te mogen zijn, van het recht op een eigen culturele identiteit en leefstijl, en verhalen die uitnodigen erbij te willen horen. We dragen ons steentje bij aan een tolerantere maatschappij door op onze schaal open te staan en zorg te dragen voor de ander. Door gehoor te geven aan het menselijk verlangen om erbij te horen, zonder je te hoeven aanpassen en gewoon te zijn wie je bent. Met aandacht en liefde te verbinden met de ander.'

Bekijk een compilatie van 'Truth = Dare' op de website van Marc Vlemmix Dance.

De financier: Danielle Swart, manager Jo Visser fonds

‘Wat ik jammer vind, is dat soms een kunstproject eenmalig uitgevoerd wordt binnen zorgorganisaties en er het jaar daarna geen geld meer voor is. Vanuit enkele cultuurfondsen is er nu gelukkig wel structureel aandacht voor. Voor de aanvragers blijft het een strijd of het project onder kunst en cultuur of zorg valt bij vermogensfondsen. Vanuit gezondheidsfondsen zie ik tot mijn verbazing weinig interesse in het onderwerp kunst en zorg.’

‘Het Jo Visser fonds richt zich juist wel op onderwerpen als leefplezier en kwaliteit van leven. Het zet zich al meer dan honderd jaar in voor waardige ouderenzorg. Ons motto is ‘Vaardig jong, waardig oud’. Het fonds ondersteunt o.a. kennisprojecten om waardevolle ontmoetingen tussen jong en oud te stimuleren. Jaarlijks wordt er geld geschonken aan onze partner Leyden Academy waar Tineke Abma directeur-bestuurder is. Vanuit haar rol als bijzonder hoogleraar Ouderenparticipatie aan het LU en Kunst en Zorg aan de EUR werken we nauw samen aan onze gezamenlijke ambities. Het is mijn rol om als netwerker mooie initiatieven op dit gebied aan te jagen.'

'Tot mijn verbazing zie ik bij gezondheidsfondsen weinig interesse in het onderwerp kunst en zorg' - Danielle Swart (Jo Visser fonds)

'Een van de paradepaardjes van het Jo Visser fonds is de langdurige samenwerking met Marc Vlemmix Dance. Leyden Academy stelt ook wekelijks haar collegezaal ter beschikking aan deelnemers van DansPark die elkaar sociaal steunen via een uurtje dansen. Het Jo Visser fonds heeft Marc destijds een bedrag van tweeduizend euro geschonken voor het zelf maken van een korte film (I Found You) over zijn ziekteproces en welke impact dat heeft op zijn omgeving. Deze film hielp om meer aandacht te krijgen voor de verhalen van dit bijzondere dansgezelschap. Een jaar later kreeg hij de Jo Visser Award uitgereikt met daarbij een bedrag van vijfduizend euro om een eigen dansvoorstelling te maken. Een mooi voorbeeld hoe je met kleine duwtjes initiatieven kunt steunen.’

‘Sinds 2022 organiseert het Jo Visser fonds samen met Leyden Academy jaarlijks haar eigen Arts & Health festival om aandacht te geven aan de meerwaarde van kunst in de zorg. Dit jaar is dat in samenwerking met het Museum van de Geest in Haarlem, zorgaanbieder Cordaan en de bijzondere leerstoel Kunst en Zorg aan de EUR.’

Dit artikel stond eerder in Vakblad fondsenwerving, jaargang 27, nummer 2, dat in mei 2025 verscheen.

Labels: Cultuur, Impact, Interview, Gezondheid, Kunst, Fondsenwerving, Theater, Financiering, Sociale invloed, Parkinson, Dans, Maatschappelijk, Vf 27-2, Letizia Rompelberg, Lonneke Regter, Marc Vlemmix, Tineke Abma, Arts & Health Festival, Creativiteit, Danielle Swart, Jo Visser fonds, Lang Leve Kunst, Leyden Academy, Lust, liefde, leeftijd, Marc Vlemmix Dance, Sluyterman van Loo, Truth = Dare, Zout speelt